Demand The Bloggable gan Clint Iguana

Pryd oedd y tro cyntaf i chi gwrdd â heddwas cudd? Na, dwi ddim chwaith. Ond fel hynny y dylai hi fod. Maen nhw wedi’u hyfforddi i symud yn ein plith, heb eu canfod, yna symud ymlaen, fel pe na baent erioed wedi bod yno. Ond dydy pethau ddim yn gweithio fel hyn bob amser. 

Dwi’n cofio’r tro cyntaf i mi gyfarfod Anarcho-Marco. Mewn digwyddiad Reclaim the Streets, protest gwrth-gyfalafol yng Nghaerdydd, yn 2005. Dros y pum mlynedd nesaf bu’n ymwneud ag ymgyrchu gwleidyddol radical ledled De Cymru. Daeth yn fwy na dim ond cymrodor, daeth yn ffrind i lawer ohonom. Yn gariad i rai. Roedd yn dod i gemau pêl-droed, yn dod i gigs, ac yn dod am beint i’r dafarn. 

Roedd pawb ohonom yn siomedig pan aethom allan am swper ffarwel. Roedd o’n symud i Corfu. Roedd llawer ohonom yn edrych ymlaen at wyliau rhad. Ond ar ôl ychydig, nid oedd yn ateb negeseuon testun na negeseuon e-bost. 

Roedd sibrydion ar led bod Marco yn heddwas. Cyhuddiad gwarthus, dim ond oherwydd nad oedd yn ateb negeseuon e-bost. Gwnaeth rhywun roedden ni’n ymddiried ynddo rywfaint o ymchwil. Cawsom wybod bod ein ffrind gorau, mewn gwirionedd, yn ysbïwr. 

Dros yr ychydig flynyddoedd nesaf, datgelwyd nifer digynsail o heddlu cudd. Roedd llawer ohonyn nhw wedi bod yn defnyddio arferion amheus iawn. Bu cymaint o ddatgeliadau nes i’r llywodraeth orfod sefydlu ymchwiliad cenedlaethol.

Roedd pob un o’r ysbiwyr wedi bod yn rhan o rwydweithiau eang o ymgyrchwyr a’u ffrindiau, ac mae cannoedd o ysbiwyr wedi cael eu defnyddio dros yr hanner canrif diwethaf: mewn undebau llafur, ymgyrchoedd gwleidyddol a grwpiau cymunedol. Unrhyw un oedd yn meiddio herio awdurdod.

Gan symud ymlaen ddau ddegawd. Rwy’n eistedd yn Broadway yn gwylio ymarferion ar gyfer drama am ysbïwyr. Na, nid y Broadway yna, yr un yn y Rhath, Caerdydd. Yn Nhafarn y Royal Oak i fod yn fanwl gywir. Roedd grŵp Common/Wealth yn gweithio ar syniadau i adrodd stori heddweision cudd. Maen nhw’n llawer mwy na dim ond cwmni theatr. Maen nhw’n defnyddio celf fel ffordd o ymgysylltu â chymunedau a’u grymuso. Nid yw’r theatr maen nhw’n ei llwyfannu byth yn draddodiadol nac yn rhagweladwy.

Dros y pedair blynedd diwethaf, mae ymgyrchwyr o amrywiaeth o grwpiau ysbïo wedi eistedd gyda dylunwyr setiau, sgriptwyr ac actorion. Rydym wedi siarad am wahanol ddulliau gweithredu gwahanol ysbïwyr, sut roeddent yn rhyngweithio ag ymgyrchwyr; rhywfaint o weithredoedd aflonyddol, rhai yn ymgymryd â rôl agent provocateurs. 

Mae’r broses ymchwil hon, ynghyd â’r Ymchwiliad Plismona Cudd sy’n parhau, wedi bod yn broses gathartig, sydd wedi annog ein gilydd i gofio manylion y byddem wedi’u hanghofio fel arall. Fe wnaethon ni siarad am y wleidyddiaeth a ddaeth â ni at ein gilydd, pwysigrwydd y gweithredoedd yr oedden ni’n rhan ohonyn nhw a’r gwahanol ffyrdd y gwnaethon ni i gyd ddelio â brad gan ffrind agos. Ac, yn eironig, sut mae saga’r ysbïwyr hon wedi dod â llawer ohonom ynghyd.

Fe wnaethon ni siarad am y gerddoriaeth roedden ni’n gwrando arni, y llyfrau roedden ni’n eu darllen, sut roedden ni’n trefnu digwyddiadau cyn y cyfryngau cymdeithasol, y posteri ar waliau’r ystafelloedd gwely, y lleoliadau roedden ni’n arfer cwrdd ynddynt a hyd yn oed y ffont roedden ni’n ei ddefnyddio ar gylchlythyrau. Cafodd pob elfen ei hystyried i wneud y perfformiad hwn mor realistig â phosibl. Yna fe gawson ni gacennau fegan ac aethon ni i’r dafarn.

Mae’r cynhyrchiad wedi datblygu’n aruthrol ers y prynhawn hwnnw yng nghefn The Royal Oak. Wrth i agoriad y sioe ddod yn nes, mae’r criw wedi bod yn manteisio i’r eithaf ar y lle sydd ar gael yn y Gyfnewidfa Ŷd, gan osod taflunyddion a sgriniau, creu cefndiroedd a phropiau a mireinio’r sgript.

Bydd y lleoliad yn ail-greu’r maes chwarae tywyll lle’r oedd ysbïwyr yn gwireddu eu ffantasïau yn eu harddegau; mynd i gigs, DJio, cysgu o gwmpas a gwneud gweithgareddau ysbïo; wrth gael eu talu’n hael ac weithiau’n mynd adref at y wraig a’r plant. 

Nid cynhyrchiad am unigolion penodol yw Demand The Impossible. Mae’r cynhyrchiad yn cyffwrdd â chamweinyddu cyfiawnder, rhoi undebwyr llafur ar gosbrestrau a hiliaeth sefydliadol. Mae’n myfyrio ar rai o’r pethau a ysgogodd ymgyrchwyr yn y lle cyntaf, fel newid hinsawdd, Mae Bywydau Du o Bwys ac anghydraddoldeb y system gyfalafol.

Ni fydd unrhyw wahanu rhwng y gynulleidfa a’r cast. Pan fydd y perfformiad yn dechrau, yn union fel mewn bywyd go iawn, fyddwch chi ddim yn gwybod pwy yw’r ysbïwr. Ond yn fwy na hynny, fyddwch chi ddim yn gwybod pwy sy’n actio a phwy sydd yn y gynulleidfa. Bydd y stori’n datblygu o’ch cwmpas. Pam nad ydyn ni byth yn cwrdd â’i ffrindiau? Pam nad ydyn ni byth yn mynd draw i’w le fo? I ble mae’n mynd ar ei benwythnosau hir?  

Bydd y band Kamikaze Rainbow wrth law i ddarparu trac sain ac i roi ymdeimlad o gig i’r digwyddiad yn hytrach na drama. Dydych chi byth yn gwybod, efallai bod heddlu cudd go iawn yn y gynulleidfa hyd yn oed. Hyd yn oed os ydych chi’n paranoid, nid yw hynny’n golygu na fydd yn chwilio amdanoch chi.